Kıdem tazminatını kimler alabilir?

Kıdem tazminatı, iş sözleşmesinin kanunda sayılan nedenlerden biriyle sona ermesi üzerine ödenen bir işçilik alacağıdır. 4857 sayılı İş Kanunu kapsamındaki işçiler bakımından temel düzenleme, 1475 sayılı Kanun’un yürürlükteki 14. maddesidir. Deniz ve basın işçileri gibi özel kanuna tabi çalışanlarda farklı hükümler bulunabilir.

Genel olarak aynı işverene bağlı en az bir yıllık kıdem ve tazminata hak kazandıran bir sona erme nedeni birlikte aranır. İşyerinin devri, aynı işverene ait farklı işyerlerinde çalışma, aralıklı hizmetler ve daha önce yapılan ödemeler ayrıca değerlendirilir. Her durumda kesintisiz 365 gün çalışma şartı bulunduğunu söylemek doğru değildir.

İstifa eden işçi hangi durumlarda tazminat isteyebilir?

Ücretin ödenmemesi, çalışma koşullarının uygulanmaması ve iş sağlığını etkileyen durumlar haklı fesih incelemesine konu olabilir. Ancak her ücret uyuşmazlığı veya her sağlık şikâyeti aynı sonucu doğurmaz. Olay, deliller, fesih bildirimi ve varsa özel süreler birlikte incelenmelidir.

Dilekçeye yalnızca “haklarım saklıdır” yazılması, kendi başına tazminat hakkı yaratmaz. Fesih nedeni gerçeğe uygun, somut ve ispatlanabilir olmalıdır. İşçinin ileri sürdüğü neden ile işten ayrıldığı tarihteki durum arasındaki ilişki önemlidir.

• Askerlik: Muvazzaf askerlik nedeniyle ayrılma ve bu nedenle fesih arasındaki bağlantı değerlendirilir.
• Evlilik: Kanundaki hak kadın işçinin resmî evlilik tarihinden itibaren bir yıl içinde bu nedenle ayrılmasına ilişkindir.
• Emeklilik: Sigortalılık başlangıcına ve tabi olunan rejime göre yaş dışındaki şartlarla ayrılma imkânı değişir. Herkes için tek bir gün sayısı kullanılamaz.
• Ölüm: İşçinin ölümü hâlinde şartları oluşan kıdem tazminatı kanuni mirasçılarına ödenir.

Kıdem tazminatı nasıl hesaplanır?

Hesapta son giydirilmiş brüt ücret esas alınır. Düzenli ve para ile ölçülebilen yemek, yol, prim ve ikramiye gibi menfaatler niteliğine göre ücrete eklenir. Bir defaya mahsus ödemeler ile masraf karşılıkları aynı şekilde değerlendirilmez. Değişken ödemelerin hangi döneme göre ortalamaya alınacağı ayrıca belirlenir.

Uygulanacak tavan, iş sözleşmesinin sona erdiği döneme göre belirlenir. Bugünün tavanı geçmiş bir feshe doğrudan uygulanmaz. Kanuni sınırlar içindeki kıdem tazminatında gelir vergisi ve sigorta primi istisnası ile damga vergisi birlikte değerlendirilir; kanuni sınırı aşan veya başka adla yapılan ödemelerin vergi niteliği ayrıca incelenir.

Örnek hesapta yan haklar ve artan süre

Varsayımsal olarak son brüt ücretin 30.000 TL, düzenli aylık yemek yardımının 2.000 TL ve yol yardımının 1.000 TL olduğunu düşünelim. Bu ödemelerin tamamının hesaba dahil edilebilir olduğu ve fesih dönemindeki tavanın altında kalındığı kabul edilirse giydirilmiş aylık ücret 33.000 TL olur. Dört tam yıl ve tam altı aylık süre için basitleştirilmiş brüt örnek 33.000 × 4,5 = 148.500 TL’dir.

Gerçek hesapta başlangıç ve bitiş tarihleri, artan günler, ara dönemler ve önceki kıdem ödemeleri ayrıca ele alınır. Ücret tavanı aşıyorsa aynı örnekte 33.000 TL yerine ilgili dönemin tavanı esas alınır. Brüt sonuç ile işçiye ödenecek net tutar da birbirinden ayrılmalıdır. Bu örnekte kullanılan rakamlar güncel ücret veya tavan ilanı değildir.

Hesap yapmadan önce hangi bilgileri kontrol etmelisiniz?

1. İşe giriş ve fesih tarihini, hizmete dahil edilecek dönemleri belirleyin.
2. Son brüt ücrete düzenli ve hesaba katılabilir yan hakları ekleyin.
3. Fesih tarihindeki kıdem tazminatı tavanını doğrulayın; ücret tabanında bu sınırı dikkate alın.
4. Tam yıllar ve artan süre için orantılı brüt tutarı hesaplayın.
5. Önceki ödemeleri ve ilgili kesintileri ayrıca inceleyerek net tutarı belirleyin.

Bugüne ait tavanı geçmiş feshe veya eski bir tavanı bugünkü feshe uygulamak hatalı sonuç verir. Yukarıdaki örnekler yöntemi açıklar; ödeme talebinde kullanılacak tutar belgeler ve fesih tarihindeki düzenleme üzerinden hesaplanmalıdır.

İşveren ödeme yapmazsa hangi yol izlenir?

Önce hizmet süresi, ücret ve fesih nedeni belirlenerek talep hesaplanır. İşçi alacağı ve tazminatı taleplerinde, kanundaki kapsam çerçevesinde dava açmadan önce arabulucuya başvuru zorunludur. Anlaşma sağlanamazsa son tutanakla birlikte iş mahkemesinde dava açılması gündeme gelir.

Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, fazla çalışma ve izin ücreti ayrı alacaklardır. Birine hak kazanılması diğerlerinin de otomatik olarak doğduğu anlamına gelmez. Arabuluculuk görüşmesinde hangi alacak ve dönemler için anlaşma yapıldığı açıkça yazılmalıdır.

Zamanaşımı ve faiz nasıl değerlendirilir?

Kıdem tazminatında beş yıllık zamanaşımı ve geçiş hükümleri dikkate alınır; fesih tarihi bu nedenle önemlidir. Arabuluculuk başvurusu ile son tutanak arasındaki sürenin zamanaşımına etkisi de hesaba katılır. Eski fesihlerde yalnız bugünkü kuralı uygulamak hatalı sonuç verebilir.

Kıdem tazminatının zamanında ödenmemesi hâlinde özel faiz hükmü bulunur. Faiz türü, başlangıç tarihi, kısmi ödeme ve talep edilen miktar dosya üzerinden değerlendirilmelidir. Sadece genel yasal faiz hesaplayıcısındaki oranı kullanmak her durumda doğru değildir.

Ön görüşmede hangi belgeler işe yarar?

• İşe giriş ve ayrılış tarihlerini gösteren SGK hizmet dökümü.
• İş sözleşmesi, bordrolar, banka hesap hareketleri ve düzenli yan hak kayıtları.
• Fesih veya istifa dilekçesi, ihtarname, savunma talebi ve işveren yazışmaları.
• Varsa arabuluculuk son tutanağı, ibraname ve önceki ödeme belgeleri.
• Haklı fesih iddiasını destekleyen sağlık, ücret, çalışma koşulu veya bildirim belgeleri.

İbraname veya ödeme belgesi imzalanmışsa

Bir belgeye “bütün haklarımı aldım” yazılması, her alacağın gerçekten ödendiğini ve geçerli şekilde sona erdiğini tek başına göstermez. Belgenin tarihi, içeriği, hangi alacak ve tutarları kapsadığı, irade açıklaması ve ödeme kaydı birlikte incelenir. Türk Borçlar Kanunu m.420’de işçi alacaklarına ilişkin ibra için özel koşullar bulunur.

Buna karşılık imzalanan belgenin önemsiz olduğu da varsayılmamalıdır. Arabuluculuk anlaşma belgesi, sıradan bir bordro ve işverenin hazırladığı ibraname aynı hukuki nitelikte değildir. Belgenin örneğini ve banka dekontunu saklamak, hangi tutarın hangi alacağa karşılık ödendiğini açıklamayı kolaylaştırır.

Sık sorulan sorular